
سواد اعظم كتابي است به تازي كه امام بوالقاسم اسحق بن محمد بن اسمعيل مشهور به حكيم سمرقند، از علماي حنفي، به فرمان امير اسمعيل ساماني در شرح شصت و دو مسأله كلامي در بخارا نگاشته است. امام بولقاسم، قاضي شهر سمرقند بوده و از پيروان متكلم معروف ماتريدي متوفي به سال ۳۴۲ هجري.
استاد محمد دبير سياقي مينويسد:« اين كتاب هشتاد سال پس از تألیف به امر امیر خراسان، نوحبنمنصور سامانی(۳۸۷ ـ ۳۶۶) به پارسی گردانیده آمده است. نام مترجم تا کنون نامعلوم مانده است. » نسخهاي از اين كتاب را خواجه محمد پارسا متوفي به سال ۸۲۲ هجري به زبان متعارف روزگار خود در آورده و بر آن مقدمياي نوشته است. نسخهي به خط خواجه محمد كه تاريخ تحرير آن ۷۹۵ هجري است در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران موجود است.
مسئله بيست و ششم ـ آنست كه مرتبت انبياء صلوات الله عليهم اجمعين برتر از مرتبت اولياست و مرتبت اولياء كمتر از مرتبت انبياء باشد. و هر كه هر دو يكسان نهد آن مبتدع و هوادار باشد. و معجزات انبياء راست و كرامات اولياء راست و اولياء را كرامت آن وقت باشد كه خداي عزّوجل را مطيع باشند و رسول عليهالسلام را طاعت دارند قوله تعالي: «من یطع الرسول فقد اطاع الله» و جای دیگر گفت: «و من یطع الله و رسوله فقد فاز فوزاً عظیماً»ُ پس هر که را خدای عزّوجل و رسولالله عليهالسلام [را] طاعت دارد، آن را كرامت باشد و هر كه جز اين گويد كفر باشد. و اندر خبرست كه رسولالله صلياللهعليهوسلم گفت: من سيد ولد آدمم و مرا بدين فخر نيست، روز قيامت آدم و دون آن در زير علم من روند و مرا بدين فخر نيست. و در خبرست كه همه اولياي حق را و كردار ايشان را جمع كنند بگرد قدم پيغمر نرسد. چون چنين باشد معجزات مر انبيا و كرامات مر اوليا را حق بيني. پس اين مقدار كفايت بود خردمند را.